Jezioro Mścin (Mszin See)

Odzyskana ptasia ostoja

To wyjątkowe miejsce zasługuje na wzmiankę, szczególnie w kontekście pogarszającej się w ostatnich latach sytuacji hydrogeologicznej na terenie naszego kraju. Według prognoz Państwowej Służby Hydrogeologicznej, najbardziej zagrożona w najbliższym czasie tzw. niżówką hydrogeologiczną będzie centralna część Polski (https://www.pgi.gov.pl/aktualnosci/display/12344-susza-stan-zagrozenia-nizowka-hydrogeologiczna-nowa-prognoza-panstwowej-sluzby-hydrogeologicznej.html). Mała retencja wodna to jednak nie tylko zatrzymywanie wody, ale również zwiększanie różnorodności biologicznej. Jezioro Mścin jest tu przykładem wręcz modelowym.

Od 2010 roku wraz z kolegami prowadzimy na tym obszarze monitoring ptaków. Staramy się również rejestrować wszelkie zmiany siedliskowe i krajobrazowe zachodzące zarówno w obrębie samego zbiornika, jak również w jego bezpośrednim sąsiedztwie, mające wpływ na lokalną awifaunę.

Przez 10 lat udało się zebrać sporo danych na temat liczebności i rozmieszczenia ptaków na małej retencji. Poniżej przedstawiam kilka najważniejszych faktów.

---

Zbiornik małej retencji Mścin powstał jesienią 2010 roku z inicjatywy Nadleśnictwa Brodnica przy dofinansowaniu Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Olsztynie. Po wybudowaniu zastawki wraz z przelewem odbierającym nadmiar wody z pobliskiego cieku – Czerwonki, utworzony został obszar zalewowy o powierzchni ok. 50 hektarów, którego możliwości retencyjne oszacowano na objętość ok. 170 tys. m³ wody (dane Nadleśnictwa Brodnica). Z danych historycznych oraz ustnych przekazów wiadomo, że pierwotnie w obrębie omawianego obszaru istniało jezioro o nazwie Mścin, które zostało osuszone prawdopodobnie na początku XX wieku. W wyniku tego działania powstał kompleks wilgotnych łąk i pastwisk, pocięty gęstą siecią rowów melioracyjnych. Historię tego terenu potwierdzają poniższe materiały kartograficzne – mapy topograficzne z lat 1893 oraz 1921 (MAPSTER – Mapy archiwalne polski i Europy Środkowej – http://igrek.amzp.pl/).

Obecnie obszar małej retencji na mocy UCHWAŁY NR X/94/15 RADY GMINY KURZĘTNIK z dnia 15 września 2015 r., chroniony jest w formie użytku ekologicznego „Tereszowskie łąki”.

Teren objęty obserwacjami, przedstawiony na powyższej mapie, obejmuje rozlewisko powstałe w wyniku spiętrzenia wody oraz strefę ekotonową wokół niego, stanowiącą łąki, pastwiska, zarośla wierzbowe oraz zalesienia porolne. Struktura przestrzenna roślinności szuwarowej w obrębie rozlewiska od momentu podtopienia ulegała zmianom. Początkowo, z uwagi na niski jeszcze poziom wody, na całej powierzchni wyraźnie zaznaczała się sieć dawnych rowów melioracyjnych, wzdłuż których ukształtowała się roślinność bagienna, stwarzając mozaikowe siedlisko podobne charakterem do ekstensywnie użytkowanych kompleksów stawów rybnych. Obecnie poziom wody jest wyższy, zwiększył się zasięg otwartego lustra wody, a ślady rowów melioracyjnych widoczne są już tylko na brzegach rozlewiska.

Wzdłuż całej linii brzegowej zbiornika występują nieregularne, zwarte płaty szuwaru trzcinowego oraz pałkowego. Część północno-zachodnia obszaru małej retencji o powierzchni ok. 6 ha, stanowiąca dawniej zatokę jeziora Mścin, obecnie jest wyraźnie przestrzennie oddzielona od głównego zbiornika. Teren w tym miejscu jest płytko podtopiony i w całości pokryty zwartym szuwarem trzcinowym.

W wyniku prowadzonych obserwacji na obszarze małej retencji stwierdzono 142 gatunki ptaków, w tym 29 gatunków z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej oraz 19 gatunków wymienionych w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt.

Powstały kompleks otwartych rozlewisk stanowi bardzo atrakcyjne siedlisko dla ptaków wodno-błotnych zarówno lęgowych, jak i przelotnych. Liczną grupę w okresie migracji stanowią ptaki siewkowe m.in. czajka, łęczak, samotnik, kszyk, batalion, brodziec śniady, kwokacz oraz krwawodziób. Znaczne koncentracje osiągają ptaki blaszkodziobe. Dotychczas stwierdzono na tym terenie 13 gatunków kaczek, w tym skrajnie nielicznie lęgową w naszym kraju podgorzałkę Aythya nyroca (Polska Czerwona Księga Zwierząt) oraz uznaną obecnie za narażoną na wyginięcie w skali globalnej głowienkę Aythya ferina (kat. VU, BirdLife International 2015. Aythya ferina. The IUCN Red List of Threatened Species 2015: e.T22680358A59966548. Downloaded on 05 April 2020). Wczesną wiosną nieregularnie pojawiają się również łabędzie krzykliwe. Corocznie obserwowane są liczne czaple białe oraz siwe. Od kilku lat coraz częściej notowane są żerujące kormorany czarne, co świadczy o rozwoju populacji ryb w zbiorniku.

Wysokie koncentracje stwierdzone w okresie migracji wiosennej oraz jesiennej osiągają na tym terenie m. in. rybitwa czarna – ok. 150 os., rybitwa białoskrzydła – ok. 300, os., rybitwa białowąsa – ok. 50 os., łyska– ok. 400 os., mewa śmieszka – ok. 400 os., krakwa – ok. 140 os., krzyżówka – ok. 170 os., świstun – ok. 400 os., głowienka – ok. 50 os., rożeniec – ok. 30 os., gągoł – ok. 50 os., perkozek – ok. 100 os., cyraneczka – ok. 160 os., łęczak– ok. 70 os., gęś zbożowa/tundrowa oraz białoczelna – ok. 1000 os., gęgawa – ok. 300 os., łabędź niemy – ok. 100 os.  Powyższe dane wskazują, że na trasie wędrówek ptaków wodno-błotnych zbiornik małej retencji stanowi istotny punkt przystankowy.

Na uwagę zasługuje również awifauna lęgowa tego terenu. W obrębie rozlewiska stwierdzono występowanie 6 gatunków ptaków z rodziny chruścieli – wodnika, derkacza, kropiatkę, zielonkę, kokoszkę wodną oraz łyskę. Gniazduje tu także m. in. perkoz rdzawoszyi, perkoz zausznik, perkoz dwuczuby, perkozek, łabędź niemy, gęgawa, żuraw, bąk, remiz, wąsatka oraz błotniak stawowy.

W 2013 roku w obrębie zbiornika stwierdzono kolonię lęgową rybitwy czarnej liczącą 40-45 par. W sezonie lęgowym zaobserwowano również pojedyncze rybitwy białoskrzydłe, wykazujące cechy lęgowości. Możliwe lęgi wymagają jednak potwierdzenia w toku dalszych obserwacji w kolejnych sezonach. Obecnie poziom wody w zbiorniku jest wysoki, co znacznie ogranicza dostępność miejsc lęgowych dla rybitwy czarnej i białoskrzydłej.

Obszar retencji wraz z przylegającymi łąkami regularnie wykorzystywany jest, jako żerowisko, przez gniazdujące w okolicznych lasach bieliki, kanie czarne oraz kanie rude.

Podsumowując, różnorodność gatunkowa oraz liczebność awifauny tego terenu jest bardzo wysoka, biorąc pod uwagę jego niewielką powierzchnię. Z pewnością można stwierdzić, że Jezioro Mścin stanowi ważne w skali lokalnej siedlisko rzadkich i chronionych gatunków ptaków.

Źródła:

BirdLife International 2015. Aythya ferina. The IUCN Red List of Threatened Species 2015: e.T22680358A59966548. Downloaded on 05 April 2020.
Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z., Chodkiewicz T. (red.) 2015. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny. Wydanie 2. GIOŚ, Warszawa.
Czapiewski G., Królak T., Rafalski T., Szpryngwald B. (2014) – mat. niepubl. w ramach obserwacji ptaków prowadzonych w latach 2010-2014.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa.
Dyrektywa Rady 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory.
Głowaciński Z. (red.). 2001. Polska czerwona księga zwierząt – kręgowce. PWRiL, Warszawa.
MAPSTER – Mapy archiwalne polski i Europy Środkowej – http://igrek.amzp.pl/.
Program małej retencji na terenie Nadleśnictwa Brodnica na lata 2007-2010 (2007). Nadleśnictwo Brodnica.
Projekt pn. ,,Odtworzenie stosunków wodnych dla przywrócenia walorów przyrodniczych uroczyska Mścin’’ (2010). Nadleśnictwo Brodnica.
Rafalski T., Szpryngwald B. (2020) – mat. niepubl. w ramach obserwacji ptaków prowadzonych w latach 2015-2020.
Sikora A., Rohde Z., Gromadzki M., Neubauer G., Chylarecki P. (red.) 2007. Atlas rozmieszczenia ptaków lęgowych Polski 1985–2004. [The atlas of breeding birds of Poland 1985-2004]. Bogucki Wyd. Nauk., Poznań. Wilk T. 2016. Kryteria lęgowości ptaków – materiały pomocnicze. Wersja 3 – 16.02.2016. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, Marki.

bagienna dolina drwęcy bagna borys szpryngwald brodnica brodnicki park krajobrazowy brzozie dolina drwęcy drwęca dzike rzeki filmy z powietrza fotografia dronowa gmina brzozie gmina zbiczno gąsiorek Jezioro Mścin jezioro sumówek kurzętnik lasy lasy brodnickie mała retencja mała retencja mścin mokradła mścin nadleśnictwo brodnica natura 2000 obserwacje ptaków ochrona mokradeł ochrona przyrody ochrona rzek odtwarzanie mokradeł ostoja brodnicka ostoja ptaków ostoje ptaków pojezierze brodnickie ptaki wodno-błotne rezerwat przyrody ruda rybitwa rzeczna sumówek sumówko tereszewo tereszowskie łąki tomki zbiczno świecie nad drwęcą