Wcześniej już wspominałem o Bagiennej Dolinie Drwęcy – ostoi ptaków Natura 2000. Chyba już czas na więcej informacji na temat tego obszaru. Mam nadzieję, że nikogo nie zanudzę, bo tekst jest dość obszerny.
W tym miejscu muszę zaznaczyć, że opracowanie powstało w 2012 roku we współpracy z Tomaszem Rafalskim, który udostępnił również znaczną część swoich obserwacji.
Zapraszam zatem na foto-wideo-wycieczkę po najcenniejszej ptasiej ostoi na Pojezierzu Brodnickim.
Na początek krótkie wprowadzenie w atmosferę miejsca – zachęcam do włączenia dźwięku, choć od razu zaznaczam, że jakość nagrania nie jest profesjonalna.
Bagienna Dolina Drwęcy jest ostoją o niewielkiej powierzchni (3366 ha), obejmującą fragment doliny nieuregulowanej rzeki nizinnej, z licznie reprezentowanymi siedliskami bagiennymi oraz łąkowymi. Stanowi ważny obszar dla migrujących ptaków wodno-błotnych, które zatrzymują się tu w koncentracjach przekraczających 20000 osobników. Na terenie ostoi stwierdzono do tej pory około 217 gatunków ptaków (stwierdzenie “około” wynika oczywiście z faktu, że lista gatunków nadal jest otwarta), w tym co najmniej 49 gatunków z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej oraz 33 z Polskiej Czerwonej Księgi. W okresie lęgowym obszar ważny dla podróżniczka Luscinia svecica, żurawia Grus grus i gęgawy Anser anser w skali regionu.
Obszar Specjalnej Ochrony Ptaków „Bagienna Dolina Drwęcy” PLB040002, ledwo zauważalny na mapie krajowych ostoi ptaków, to miejsce niezwykłe. Bagienny fragment nieuregulowanej, naturalnie meandrującej rzeki nizinnej, w skali mikro, do złudzenia przypominający królową polskich bagien – Biebrzę. Sama dolina Drwęcy, otoczona zewsząd jeziorami oraz wzgórzami morenowymi pozostawionymi przez lodowiec, stanowi wyjątkowo cenny obszar pod względem krajobrazowym. Właśnie z uwagi na walory krajobrazowe, utworzony został Obszar Chronionego Krajobrazu Doliny Drwęcy. Jednak największym bogactwem tego terenu są ptaki, w szczególności ptaki wodno-błotne. To dla nich utworzono tu ostoję ptaków o randze europejskiej, która w 2004 roku została włączona do sieci Natura 2000. Bagienna Dolina Drwęcy stanowi również ważny korytarz ekologiczny, łączący dwa duże kompleksy leśne – Brodnicki Park Krajobrazowy oraz Górznieńsko-Lidzbarski Park Krajobrazowy. W obrębie tych kompleksów utworzono ostoje siedliskowe – „Ostoję Brodnicką” PLH040036 oraz „Ostoję Lidzbarską” PLH280012. Rzeka Drwęca uzyskała również miano ostoi siedliskowej „Dolina Drwęcy” PLH280001. Ponadto, na całej swojej długości, Drwęca stanowi rezerwat ichtiologiczny „Rzeka Drwęca”.
Tak duże skupisko form ochrony przyrody na stosunkowo niewielkim obszarze potwierdza bogactwo przyrodnicze tego terenu i daje nadzieję na jego zachowanie dla przyszłych pokoleń. Bagienna Dolina Drwęcy to nie tylko bagna, ale również łąki, pastwiska, pola uprawne, nieużytki i niewielkie kompleksy leśne otaczające dolinę.
Szata roślinna jest zróżnicowana i tworzy mozaikę łąk, płatów szuwarów, turzycowisk, trzcinowisk i zarośli wierzbowych. Na lewym brzegu rzeki zachował się duży kompleks leśny. Procentowy udział poszczególnych siedlisk na terenie ostoi przedstawia się następująco: lasy i zadrzewienia – 40%, łąki i pastwiska – 42%, inne tereny rolne – 11%, mokradła – 6%, zbiorniki wodne i cieki – 1%.
Taka mozaika siedlisk zwiększa różnorodność gatunkową ptaków występujących na terenie ostoi. W jej granicach położone są również dwa niepozorne jeziora – Jez. Sopień oraz Jez. Ostrów, które jednak stanowią ważne siedlisko dla ptaków, szczególnie w okresie przelotów. Liczne na tym terenie są również pozostałości po dawnej eksploatacji torfu – torfianki oraz żwiru, tzw. kislagry. Szczególnie te pierwsze – zarastające torfianki, wpisują się w charakterystykę pewnych części ostoi (dolina Samionki i Kanału Brynica oraz łąki w płd. części ostoi), stanowiąc cenne siedliska lęgowe m.in. dla podróżniczka. Większość stanowisk tego gatunku skupiona jest we wschodniej części ostoi, w obszarze Kanału Brynica oraz doliny Samionki, gdzie podróżniczek zasiedla podmokłe olsy oraz zarastające torfianki. Drugim ważnym skupiskiem stanowisk jest uroczysko Bobrowiska w zachodniej części ostoi. Według stanu na rok 2010, z ptaków lęgowych tylko jeden gatunek został zaliczony do kwalifikujących obszar do ostoi międzynarodowych. Jest to właśnie podróżniczek Luscinia svecica, dla którego próg kwalifikacyjny (dla kryterium C6) wynosi 13 par lęgowych, a w roku 2010 liczebność populacji lęgowej tego gatunku oceniono na 21 par/śpiewających samców, co stanowi 1,3% populacji krajowej.
Trzon ostoi stanowi główne koryto rzeki wraz z terasą zalewową. Woda jest tu czynnikiem, który każdego roku dyktuje warunki na bagnach. W znacznym stopniu decyduje ona o jakości i ilości zgrupowań ptaków przelotnych w danym sezonie, jak również o dostępności odpowiednich siedlisk dla ptaków lęgowych. Rozległe rozlewiska, powstające w okresie wiosennym przyciągają imponujące, biorąc pod uwagę niewielką powierzchnię ostoi, ilości ptaków wodno-błotnych. Okres migracji wiosennej, to czas największego ruchu na bagnach. Poza gęsią białoczelną Anser albifrons i zbożową/tundrową Anser fabalis/serrirostris, które łącznie osiągają tu liczebność do 20000 osobników (wg danych uzyskanych w marcu 2012 roku), liczną grupę stanowią również ptaki siewkowe, w szczególności czajka Vanellus vanellus, kszyk Gallinago gallinago, łęczak Tringa glareola, samotnik Tringa ochropus, kwokacz Tringa nebularia, brodziec śniady Tringa erythropus oraz batalion Philomachus pugnax. Nieregularnie pojawiają się na terenie ostoi m.in. kulik wielki Numenius arquata, rycyk Limosa limosa, brodziec pławny Tringa stagnatilis, siewka złota Pluvialis apricaria, siewnica Pluvialis squatarola, biegus zmienny Calidris alpina oraz biegus malutki Calidris minuta. Ponadto corocznie obserwowane są duże koncentracje kaczek, łabędzia krzykliwego Cygnus cygnus oraz do kilkunastu osobników łabędzia czarnodziobego Cygnus columbianus. Łącznie grupa ptaków wodno-błotnych znacznie przekracza progową wartość 20000 osobników.
Od wiosny, z każdym miesiącem wody ubywa, rozrasta się roślinność bagienna i teren powoli zmienia swój charakter na rzecz ptaków lęgowych. Jesienią w ostoi dominują żurawie, mające tu swoje noclegowisko, skupiające ponad 1100 osobników. Bagienna Dolina Drwęcy skupia na swoim obszarze większość gatunków ptaków, stwierdzonych na terenie Pojezierza Brodnickiego oraz całego powiatu brodnickiego, co w kontekście ochrony awifauny, nadaje jej znaczenie ponadregionalne.
Ciekawym terenem, zlokalizowanym poza granicą ostoi, jednak bezpośrednio do niej przylegającym od strony południowej, jest kompleks leśny Cielęta. Położony na zboczu doliny fragment naturalnego grądu, częściowo objętego ochroną rezerwatową (rez. Jar Grądowy Cielęta), stanowi wyspową ostoję lęgową m.in. muchołówki małej Ficedula parva, dzięcioła czarnego Dryocopus martius, dzięcioła średniego Dendrocoptes medius, siniaka Columba oenas oraz orlika krzykliwego Clanga pomarina. Jest to jedyny w bezpośrednim sąsiedztwie ostoi, tak dobrze zachowany fragment grądu, miejscami przechodzący w las łęgowy. Największy kompleks leśny w granicach ostoi zachował się w jej wschodniej części. Dominują tam drzewostany sosnowe, które na styku z bagnami przechodzą w podmokłe olsy. Lasy te są siedliskiem lęgowym m.in. bielika Haliaeetus albicilla, kobuza Falco subbuteo, trzmielojada Pernis apivorus, dzięcioła czarnego Dryocopus martius oraz samotnika Tringa ochropus. Na uwagę zasługuje również fakt wielokrotnych obserwacji na tym obszarze orzechówki Nucifraga caryocatactes, mających również charakter wskazujący na możliwe gniazdowanie tego gatunku na terenie Bagiennej Doliny Drwęcy.
W południowej części ostoi rozciąga się kompleks wilgotnych łąk, pociętych rowami melioracyjnymi, w części zarośniętymi i przekształconymi przez bobry, coraz liczniejsze w dolinie Drwęcy. W efekcie ich działalności, miejscami łąki zostały wtórnie podtopione, stwarzając nowe, potencjalne siedliska lęgowe dla ptaków. Wschodnia część łąk jest jeszcze regularnie użytkowana, natomiast w części zachodniej nastąpiła sukcesja wtórna, występują rozległe płaty zarośli wierzbowych oraz fragmenty młodych olsów. Liczne na tym terenie są również, pozostałe po eksploatacji torfu, niewielkie, zarastające torfianki. Obszar ten stanowi odrębny fragment ostoi, odizolowany kompleksem leśnym oraz linią kolejową od głównej, zalewowej doliny rzeki. W tej części Bagienna Dolina Drwęcy jest najbardziej rozległa, osiągając do 3 km szerokości. Występuje tu licznie pokrzewka jarzębata Sylvia nisoria, gąsiorek Lanius collurio, świergotek łąkowy Anthus pratensis oraz słowik szary Luscinia luscinia. Jest to także siedlisko lęgowe derkacza Crex crex oraz żurawia Grus grus.
Miejscem kluczowym dla migrujących ptaków jest obszar bagien w okolicy uroczyska Bobrowiska (na wysokości Tamy Brodzkiej, jadąc drogą krajową nr 15), tzw. „Bagno Żurawie”, wg nazewnictwa przyjętego przez autorów na potrzeby monitoringu. Rzeka Drwęca tworzy tu rozległe rozlewiska, przyciągające wiosną stada gęsi zbożowych/tundrowych i białoczelnych, osiągające łącznie do 20000 osobników, wśród których nierzadko obserwować można do kilku osobników bernikli białolicej Branta leucopsis. Jesienią występuje tu zlotowisko żurawi, skupiające ponad 1100 osobników. Jest to także główne miejsce odpoczynku oraz żerowisko kaczek i ptaków siewkowych, w szczególności batalionów, występujących w koncentracjach do 1000 osobników. Regularnie polują tu bieliki, gniazdujące w obrębie ostoi, jak również osobniki gniazdujące poza nią, na obszarze Pojezierza Brodnickiego. Bagno Żurawie jest głównym lęgowiskiem i pierzowiskiem gęgawy Anser anser. Prowadzony przez autorów od 2004 roku monitoring ptaków wskazuje na gniazdowanie w granicach ostoi nawet do 60 par tego gatunku, a w okresie od późnej zimy do wczesnej wiosny przebywa tu łącznie 300-1000 osobników. Gęgawa zasiedla otwarte bagna w dolinie rzeki z dużym udziałem trzcinowisk, gdzie zakłada gniazda. OSO Bagienna Dolina Drwęcy stanowi ważną w skali regionalnej ostoję tego gatunku. Teren ten jest również ostoją dla podróżniczka, który zasiedla podtopione olsy i torfianki na skraju bagien.
Wschodnia część ostoi to Dolina Samionki i Kanału Brynicy. Występują tam niewielkie płaty turzycowisk, podmokłe olsy i zarośla wierzbowe, wilgotne łąki kośne, poprzecinane rowami melioracyjnymi, a także liczne, zarastające zbiorniki po dawnej eksploatacji torfu. Kanał Brynicy to sztucznie skanalizowany odcinek koryta rzeki Brynicy, stanowiącej naturalny łącznik ostoi z położonym w kierunku płd.-wsch., Górznieńsko-Lidzbarskim Parkiem Krajobrazowym. Teren Doliny Samionki i Kanału Brynicy jest główną ostoją podróżniczka w obrębie Bagiennej Doliny Drwęcy. Przeprowadzona w 2010 roku inwentaryzacja w okresie lęgowym, wykazała występowanie na samym tylko Kanale Brynicy do 11 śpiewających samców tego gatunku. Licznie występuje tu również świerszczak Locustella naevia, brzęczka Locustella luscinioides, strumieniówka Locustella fluviatilis oraz dziwonia Erythrina erythrina.
Od północy w miejscowości Tama Brodzka, poprzez ujście rzeki Skarlanki do Drwęcy (południową, zabagnioną część Jez. Bachotek), Bagienna Dolina Drwęcy styka się z Pojezierzem Brodnickim. Naturalne połączenie tych dwóch obszarów zakłóca jedynie przebieg drogi krajowej nr 15, co potwierdzają znajdowane regularnie na drodze w tym miejscu, martwe ptaki, m.in. bąki, łyski oraz liczne ptaki wróblowe, ginące w efekcie kolizji z samochodami. Chociaż miejsce to znajduje się już poza granicą ostoi, to jednak pozostaje z nią w ścisłym związku i zasługuje na wzmiankę. Co roku gniazduje tu m.in. kilka par gęsi gęgawy, perkoza dwuczubego, łyski, łabędzia niemego oraz krakwy. Regularnie gniazduje również błotniak stawowy. W okresie migracji wiosennej obserwowane są liczne stada kaczek, m.in. gągoły Bucephala clangula, nurogęsi Mergus merganser, czernice Aythya fuligula, głowienki Aythya ferina, bielaczki Mergus albellus, krakwy Mareca strepera, świstuny Mareca penelope, rożeńce Anas acuta, cyranki Anas querquedula, cyraneczki Anas crecca, płaskonosy Spatula clypeata, oraz krzyżówki Anas platyrhynchos, przemieszczające się również z terenu Bagiennej Doliny Drwęcy.
Zachodnia część Bagiennej Doliny Drwęcy wnika już w tereny miasta Brodnicy. Wzdłuż nasypu kolejowego, przecinającego dolinę, przebiega zachodnia granica ostoi. Odległość od tego miejsca do centrum miasta, to około 2 km, jednak bezpośrednio do doliny od strony południowej przylega już brodnickie Osiedle Michałowo. Mimo bliskości osiedli ludzkich, teren ten jest bardzo cenny przyrodniczo. Na niewielkim obszarze skupia wiele różnorodnych środowisk. Piaszczyste skarpy wzdłuż koryta rzeki regularnie zasiedla zimorodek. Obszar bagienny, określany przez autorów jako „Bagno Czajka”, to lęgowisko m.in. żurawia, gęgawy, cyraneczki, cyranki, perkozka, wodnika, kropiatki, zielonki, strumieniówki, dziwonii, remiza oraz błotniaka stawowego. W kierunku wschodnim, „Bagno Czajka” płynnie przechodzi w tzw. „Bagno Gęsia Woda”, w okolicy uroczyska Bobrowiska. W tym miejscu, na przelotach, regularnie pojawiają się cztery gatunki rybitw: rybitwa rzeczna Sterna hirundo, rybitwa czarna Chlidonias niger, rybitwa białoskrzydła Chlidonias leucopterus oraz rybitwa białowąsa Chlidonias hybrida. Teren przylegający do bagna to również ostoja gąsiorka, srokosza, dudka, krętogłowa, białorzytki, pokląskwy oraz świergotka polnego. W okresie przelotu wiosennego zatrzymują się tu również ptaki siewkowe.
Działalność człowieka w pewnym stopniu zawsze wpływała i nadal wpływa na charakter obszaru Bagiennej Doliny Drwęcy. Oczywiście wpływ ten jest o tyle pozytywny, o ile forma tej działalności pozostaje ekstensywna. Od dawna lokalizowano tu drobne, często dzikie wyrobiska żwiru, które nigdy nie były poddawane rekultywacji. Pozostałe po wydobyciu żwiru skarpy, niecki oraz wyniesienia wtórnie zarosły roślinnością trawiastą oraz krzewami i stały się atrakcyjnymi siedliskami lęgowymi dla świergotka polnego, białorzytki, sieweczki rzecznej oraz jaskółki brzegówki. Natomiast zabagnione i zarastające torfianki, również efekt działalności człowieka, stanowią alternatywne siedliska dla podróżniczka oraz chruścieli.
Problemem tej ostoi, podobnie zresztą, jak wielu innych dolin rzecznych, jest zanik tradycyjnej, ekstensywnej gospodarki pastwiskowo-łąkarskiej. Bagna powoli zarastają, następuje sukcesja roślinności krzewiastej w wielu miejscach i zmniejsza się powierzchnia dogodnych siedlisk lęgowych, szczególnie dla ptaków siewkowych.
Do najbardziej istotnych zagrożeń na terenie OSOP „Bagienna Dolina Drwęcy”, dla ptaków lęgowych oraz migrujących, należy zaliczyć przede wszystkim szeroko rozumianą presję antropogeniczną. Najbardziej dostrzegalne jest penetrowanie bagien przez okoliczną ludność i związane z tym wzmożone płoszenie ptaków przebywających na terenie ostoi w okresie migracji wiosennej oraz jesiennej. Duże znaczenie ma także presja zabudowy, tzw. zabudowa rozproszona. Coraz częściej w ostatnich latach stwierdza się również penetrowanie obszaru bagien przez samochody terenowe oraz kłady. Potencjalnym zagrożeniem dla obszaru jest także ewentualna rozbudowa lub modernizacja sieci dróg, związana z rozwojem infrastruktury miasta Brodnica. Zapewnienie skutecznej ochrony ostoi wymaga w pierwszej kolejności uświadomienia społeczeństwa o znaczeniu tego terenu dla utrzymania bogactwa przyrodniczego całego regionu. Bardzo ważne jest stworzenie solidnych, lokalnych podstaw prawnych funkcjonowania obszaru Bagiennej Doliny Drwęcy. Zasadnicze znaczenie będą miały tu odpowiednie zapisy w Miejscowych Planach Zagospodarowania Przestrzennego. Pogodzenie ochrony przyrody i rozwoju gospodarczego na tym terenie nie jest łatwe, ale z zachowaniem odrobiny dobrej woli i chęci współpracy, zarówno ze strony przyrodników jak i samorządów, z pewnością możliwe.
Źródła:
Bielecki P., Guentzel S. 2002. Dane niepubl. – Bagienna Dolina Drwęcy.
Guentzel S. 1992. Spis gatunków ptaków lęgowych i przelotnych bagien nad Drwęcą. U.Woj. Toruń. (mat. niepubl.).
Guentzel S. 1993. Awifauna doliny Drwęcy. Urząd Wojew., Toruń. Msc.
Guentzel S. 1993. Rozmieszczenie i liczebność tracza nurogęsi Mergus merganser i gągoła krzykliwego Bucephala clangula w dolinie Drwęcy na odcinku między Brodnicą a ujściem Brynicy. UWoj. Toruń. (mat. niepubl.).
Królak T., Rafalski T., Szpryngwald B. 2010. Bagienna Dolina Drwęcy. W: Wilk T., Jujka M., Krogulec J., Chylarecki P. (red). Ostoje ptaków o znaczeniu międzynarodowym w Polsce. OTOP, Marki.
Królak T., Rafalski T., Szpryngwald B. (2012) – mat. niepubl. z lat 2004-2012, Natura 2000 SDF/PLB040002 Bagienna Dolina Drwęcy, SDF – Natura 2000/PLH280001 Dolina Drwęcy.
Rafalski T., Szpryngwald B., Królak T., Czapiewski G., Rafalska A., Kot H. 2010. Inwentaryzacja ptaków i zagrożeń w granicach Obszaru Specjalnej Ochrony Natura 2000 Bagienna Dolina Drwęcy PLB 040002 w roku 2010. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. Warszawa. Msc.
Rafalski T., Szpryngwald B., Czapiewski G., Królak T., Rafalska A. 2012. Bagienna Dolina Drwęcy PLB040002. W: Ławicki Ł., Guentzel S. (red.). Ostoje ptaków w Polsce. Inwentaryzacja gatunków nielęgowych w sezonie 2011-2012. ECO-EXPERT, Szczecin.
Rafalski T., Szpryngwald B. (2012) – mat. niepubl. w ramach obserwacji ptaków prowadzonych w latach 2004-2012.
bagienna dolina drwęcy bagna borys szpryngwald brodnica brodnicki park krajobrazowy brzozie dolina drwęcy drwęca dzike rzeki filmy z powietrza fotografia dronowa gmina brzozie gmina zbiczno gąsiorek Jezioro Mścin jezioro sumówek kurzętnik lasy lasy brodnickie mała retencja mała retencja mścin mokradła mścin nadleśnictwo brodnica natura 2000 obserwacje ptaków ochrona mokradeł ochrona przyrody ochrona rzek odtwarzanie mokradeł ostoja brodnicka ostoja ptaków ostoje ptaków pojezierze brodnickie ptaki wodno-błotne rezerwat przyrody ruda rybitwa rzeczna sumówek sumówko tereszewo tereszowskie łąki tomki zbiczno świecie nad drwęcą