Nadszedł czas, żeby podsumować dotychczasowe funkcjonowanie wyjątkowej na naszym terenie ostoi ptaków wodno-błotnych. Przy czym należy zaznaczyć, że jest to ostoja odzyskana, gdyż powstała na obszarze osuszonego prawdopodobnie na początku XX w. zbiornika wodnego o nazwie Jezioro Mścin, przywróconego przez Nadleśnictwo Brodnica w ramach programu tzw. małej retencji wodnej w lasach. Historię tego terenu potwierdzają materiały kartograficzne – mapy topograficzne (tzw. messtischblatt) z lat 1893, 1911 oraz 1921 (MAPSTER – Mapy archiwalne polski i Europy Środkowej – http://igrek.amzp.pl/).
Fragment mapy z 1893 roku – strzałka wskazuje rzeczkę Czerwonkę, która przepływała przez ówczesne jez. Mścin. Analiza mapy wskazuje, że przy zachodnim i północnym brzegu jeziora (w dolinie Czerwonki) mogły istnieć płaty torfowisk (prawdopodobnie niskich lub przejściowych) zasilanych wodami zarówno z Czerwonki, jak również spływającymi z okolicznych wysoczyzn. Na późniejszych mapach oznaczono tam miejsca pozyskiwania torfu.
Fragment mapy z 1911 roku – strzałka wskazuje betonowy rurociąg, przebiegający pod lasem na odcinku ok. 1 km, wybudowany prawdopodobnie przez Niemców, będący częścią systemu melioracyjnego, który odprowadził wodę z jez. Mścin do jez. Wlk. Partęczyny, osuszając tym samym cały obszar jez. Mścin oraz przylegających mokradeł.
Przebieg betonowego rurociągu jest również dobrze widoczny na numerycznym modelu terenu, dostępnym na stronie https://mapy.geoportal.gov.pl/imap/Imgp_2.html?locale=pl&gui=new&sessionID=7278211:
Fragment mapy z 1921 roku z zakreślonym kompleksem zmeliorowanych łąk i pastwisk na obszarze dawnego jez. Mścin.
Obiekt tzw. małej retencji Mścin został zrealizowany w 2010 roku. Po wybudowaniu zastawki wraz z przelewem odbierającym nadmiar wody z pobliskiego cieku – Czerwonki, utworzony został obszar zalewowy o powierzchni ok. 50 hektarów. Funkcją ww. zastawki, zgodnie z projektem, jest stabilizacja poziomu wody powierzchniowej przelewem stopnia wodnego o rzędnej maksymalnej 85,80 m n.p.m., spiętrzenie lustra wody do 70 cm na rowie odpływowym i tym samym otrzymanie zalewu o średniej głębokości ok. 0,35 m. Jest to więc z założenia zbiornik płytki.
Z uwagi na wysoką wartość przyrodniczą zbiornika, która ukształtowała się na przestrzeni kilkunastu lat jego funkcjonowania, ponad dwa lata temu w Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Olsztynie z inicjatywy Nadleśnictwa Brodnica został złożony wniosek o utworzenie rezerwatu przyrody na tym obszarze o nazwie Jezioro Mścin. Przedmiotem ochrony rezerwatu ma być zespół rzadkich gatunków ptaków wodno-błotnych wraz z ich siedliskami.
Niestety do tej pory nie została podjęta żadna decyzja w tej sprawie. Sytuacja projektowanego rezerwatu uświadomiła mi, a w zasadzie potwierdziła tylko złożoność, karkołomność i beznadziejność podejmowanych prób ochrony przyrody w naszym kraju. Wydaje się, że cały system ochrony przyrody w Polsce od wielu lat stoi w miejscu i jest jeszcze wiele do zrobienia. Potwierdzają to również liczne, do dziś aktualne publikacje (m. in.: Jermaczek A. – Ochrona rezerwatowa w Polsce – czy dokądś zmierzamy? Przegląd Przyrodniczy XXVII, 4 (2016): 3-17; Opinia w sprawie najpilniejszych wyzwań dotyczących ochrony przyrody w Polsce, w roku 2016. Państwowa Rada Ochrony Przyrody, Warszawa, 14 kwietnia 2016 r.; Szwagrzyk J., Holeksa J. Potrzeby i możliwości rozwoju ochrony przyrody w lasach – dziś i jutro. Referat z sesji naukowej pt.: “Leśnictwo przyszłości” z okazji 121 Zjazdu Polskiego Towarzystwa Leśnego w Starych Jabłonkach, 07-10.09.2022.)
Pomimo istniejących na omawianym obszarze bardzo korzystnych uwarunkowań formalno-prawnych do utworzenia rezerwatu przyrody, z uwagi na fakt, że zarówno zarządcą całego terenu, jak i wnioskodawcą jest Skarb Państwa PGL LP Nadleśnictwo Brodnica, dziwi dotychczasowy brak pozytywnej decyzji ze strony RDOŚ. A przecież utworzenie rezerwatu przyrody na terenie gminy, czy nawet powiatu jest dla nich i lokalnych społeczności niewątpliwie aktem nobilitującym. Podnosi wartość tzw. usług ekosystemowych na danym obszarze; rezerwat może być marką miejsca, jak trafnie stwierdził Pawlaczyk P. – Czy potrzebne są rezerwaty wewnątrz innych, wielkoobszarowych form ochrony przyrody? Przegląd Przyrodniczy XXVII, 4 (2016): 18-26.
W ostatnim miesiącu regularnie kontrolowałem obszar zbiornika pod kątem zmian w strukturze siedliska i jego aktualnej atrakcyjności dla ptaków, niedługo po przywróceniu przez nadleśnictwo poziomu wody do właściwego stanu, zgodnego z założeniem projektowym. Przez pewien czas bowiem poziom wody był znacznie podwyższony, m. in. w wyniku działalności bobrów w obrębie przelewu, co spowodowało okresową, niekorzystną zmianę składu awifauny zbiornika. Muszę przyznać, że byłem pozytywnie zaskoczony przyrodniczym potencjałem terenu. Już teraz, obok urozmaiconych płatów szuwaru trzcinowego i pałkowego, pojawiło się wiele mikrosiedlisk – drobnych nisz ekologicznych w postaci wypłyceń, mulistych brzegów, wynurzonych kęp roślinności, które są intensywnie wykorzystywane m. in. przez ptaki. Spektrum siedlisk jest bardzo szerokie zarówno w obrębie samego zbiornika, jak i w bezpośrednim sąsiedztwie, co w rezultacie kształtuje wysoką różnorodność biologiczną na tym terenie.
Jezioro Mścin, z pewnością zasługujące na takie miano, to płytki (zgodnie z założeniem), eutroficzny zbiornik o charakterze rozlewiska z dobrze rozwiniętym przybrzeżnym pasem szuwaru, tworzonym głównie przez trzcinę pospolitą Phragmites australis i pałkę szerokolistną Typha latifolia. Liczne są także kępy situ rozpierzchłego Juncus effusus oraz turzycy błotnej Carex acutiformis. Pospolicie występuje również ostrożeń warzywny Cirsium oleraceum, gorysz błotny Peucedanum palustre, tojeść pospolita Lysimachia vulgaris, krwawnica pospolita Lythrum salicaria, wiązówka błotna Filipendula ulmaria, kozłek lekarski Valeriana officinalis, a także karbieniec pospolity Lycopus europaeus i żabieniec babka wodna Alisma plantago-aquatica. W strefie brzegowej, na mulistym pasie wokół jeziora wykształciła się ciekawa fitocenoza z dominacją uczepu zwisłego Bidens cernua, która z fitosocjologicznego punktu widzenia chyba najbardziej zbliżona jest do związku Bidention tripartiti, czyli zbiorowisk nadwodnych przeżyźnionych wód stojących i wolnopłynących (oczywiście proszę o sprostowanie, jeżeli się mylę, ponieważ jestem raczej domorosłym fitosocjologiem). Uczep jest rośliną jednoroczną i teraz, w pełni kwitnienia, prezentuje się naprawdę imponująco.
Obecnie trwa jeszcze dyspersja polęgowa, ale także rozpoczął się już jesienny przelot ptaków wodno-błotnych, w tym siewkowców. W okresie migracji płytkie i muliste zbiorniki wodne, takie jak Mścin, są dla tych ptaków szczególnie istotne, jako miejsca przystankowe i żerowiskowe. W tym okresie na zbiorniku przebywa m. in. czajka Vanellus vanellus (w ostatnim tygodniu w koncentracji ok. 300 os.), sieweczka rzeczna Charadrius dubius, sieweczka obrożna Charadrius hiaticula, łęczak Tringa glareola, samotnik Tringa ochropus, krwawodziób Tringa totanus, brodziec piskliwy Actitis hypoleucos, brodziec śniady Tringa erythropus, kwokacz Tringa nebularia, batalion Calidris pugnax, biegus zmienny Calidris alpina, biegus malutki Calidris minuta, kulik wielki Numenius arquata, czapla biała Ardea alba (ok. 50 os.), cyraneczka Anas crecca (ok. 100-200 os.), gęgawa Anser anser (ok. 500 os., populacja lęgowa i przelotna), bocian czarny Ciconia nigra, Żuraw Grus grus (ostatnia obserwacja 50 os.), wąsatka Panurus biarmicus (populacja lęgowa), remiz Remiz pendulinus (populacja lęgowa), perkoz dwuczuby Podiceps cristatus (populacja lęgowa), perkozek Tachybaptus ruficollis (populacja lęgowa), zausznik Podiceps nigricollis (populacja lęgowa). Regularnie także pojawia się para bielików. Już to powyższe, niekompletne wyliczenie pokazuje, jak wysoką wartość przyrodniczą ma ten teren.
Podsumowując, w wyniku dotychczasowych obserwacji na omawianym obszarze stwierdzono 149 gatunków ptaków, w tym 30 gatunków z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej oraz 38 gatunków znajdujących się na Czerwonej liście ptaków Polski.
Jezioro Mścin jest mokradłem tworzącym niszę ekologiczną, która na naszym terenie jest deficytowa. W tym kontekście również zasługuje na ochronę. Wyróżnia się istotnie na tle okolicznych jezior rynnowych, które są zbiornikami głębokimi i otoczonymi lasami.
Obecna postać zbiornika sprzyja występowaniu unikatowych w skali regionalnej gatunków ptaków wodno-błotnych o specyficznych wymaganiach siedliskowych, zarówno migrujących, jak i lęgowych, których stanowiska w naszym kraju mają charakter efemeryczny i znajdują się w znacznym rozproszeniu.
Teren projektowanego rezerwatu na mocy UCHWAŁY NR X/94/15 RADY GMINY KURZĘTNIK z dnia 15 września 2015 r., chroniony jest w formie użytku ekologicznego „Tereszowskie łąki”, jednak jest to ochrona wysoce niewystarczająca. Rezerwat przyrody jest obecnie jedyną, skuteczną formą ochrony przyrody, która pozwoli zabezpieczyć obszar zbiornika przed nadmierną presją antropogeniczną i tym samym utrzymać cenny przedmiot ochrony.
Mam nadzieję, że ta historia będzie miała pozytywny finał.
Źródła:
Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z., Chodkiewicz T. (red.) 2015. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny. Wydanie 2. GIOŚ, Warszawa.
Chylarecki P. Ptaki jako wskaźnik różnorodności biologicznej: analiza zagrożeń bioróżnorodności. Ochrona różnorodności biologicznej w Polsce. Posiedzenie Komisji Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. Warszawa, 20 maja 2010 r.
Czapiewski G., Królak T., Rafalski T., Szpryngwald B. (2014) – mat. niepubl. w ramach obserwacji ptaków prowadzonych w latach 2010-2014.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa.
Dyrektywa Rady 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory.
Głowaciński Z. (red.). 2001. Polska czerwona księga zwierząt – kręgowce. PWRiL, Warszawa.
Gutowski J. M., Bobiec A., Jaroszewicz B., Niedziałkowski K., Zieliński S. 2014–2015. Wybrane problemy w ochronie przyrody w Polsce i proponowane kierunki zmian. Biuletyn Komitetu Ochrony Przyrody PAN 5–6/2014–2015: 39–53.
Jermaczek A. – Ochrona rezerwatowa w Polsce – czy dokądś zmierzamy? Przegląd Przyrodniczy XXVII, 4 (2016): 3-17.
MAPSTER – Mapy archiwalne polski i Europy Środkowej – http://igrek.amzp.pl/.
Meissner W. Strategie wędrówkowe siewkowców (Charadrii) zachodniej Palearktyki. Wiadomości Ekologiczne, Tom XLVII 2001, Zeszyt 2.
Państwowa Rada Ochrony Przyrody – Opinia w sprawie najpilniejszych wyzwań dotyczących ochrony przyrody w Polsce, w roku 2016. Warszawa, 14 kwietnia 2016 r.
Pawlaczyk P. – Czy potrzebne są rezerwaty wewnątrz innych, wielkoobszarowych form ochrony przyrody? Przegląd Przyrodniczy XXVII, 4 (2016): 18-26.
Program małej retencji na terenie Nadleśnictwa Brodnica na lata 2007-2010 (2007). Nadleśnictwo Brodnica.
Projekt pn. ,,Odtworzenie stosunków wodnych dla przywrócenia walorów przyrodniczych uroczyska Mścin’’ (2010). Nadleśnictwo Brodnica.
Rafalski T., Szpryngwald B., Zaniecki P. (2023) – mat. niepubl. w ramach obserwacji ptaków prowadzonych w latach 2015-2023.
Sikora A., Rohde Z., Gromadzki M., Neubauer G., Chylarecki P. (red.) 2007. Atlas rozmieszczenia ptaków lęgowych Polski 1985–2004. [The atlas of breeding birds of Poland 1985-2004]. Bogucki Wyd. Nauk., Poznań.
Szwagrzyk J., Holeksa J. Potrzeby i możliwości rozwoju ochrony przyrody w lasach – dziś i jutro. Referat z sesji naukowej pt.: “Leśnictwo przyszłości” z okazji 121 Zjazdu Polskiego Towarzystwa Leśnego w Starych Jabłonkach, 07-10.09.2022.)
Wilk T. 2016. Kryteria lęgowości ptaków – materiały pomocnicze. Wersja 3 – 16.02.2016. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, Marki.
Wilk T., Chodkiewicz T., Sikora A., Chylarecki P., Kuczyński L. 2020. Czerwona lista ptaków Polski. OTOP, Marki.
bagienna dolina drwęcy bagna borys szpryngwald brodnica brodnicki park krajobrazowy brzozie dolina drwęcy drwęca dzike rzeki filmy z powietrza fotografia dronowa gmina brzozie gmina zbiczno gąsiorek Jezioro Mścin jezioro sumówek kurzętnik lasy lasy brodnickie mała retencja mała retencja mścin mokradła mścin nadleśnictwo brodnica natura 2000 obserwacje ptaków ochrona mokradeł ochrona przyrody ochrona rzek odtwarzanie mokradeł ostoja brodnicka ostoja ptaków ostoje ptaków pojezierze brodnickie ptaki wodno-błotne rezerwat przyrody ruda rybitwa rzeczna sumówek sumówko tereszewo tereszowskie łąki tomki zbiczno świecie nad drwęcą